پرسش :

در قرآن الفاظي نظير لعلّ و مانند آن آمده آيا اين لفظ به ‏همان معني كه در بين مردم رايج است (كه نشانه شك و ترديد ‏است) به كار رفته يا نه؟

پاسخ :
برخي بر اين باورند كه «شايد» خدا، «بايد» است ولي بايد توجه داشت كه لفظ ‏‏«شايدِ» گاهي به «گوينده» و گاهي به «فعل» بر مي‌گردد. گوينده هم گاهي عالم ‏است، گاهي جاهل و گاه شك دارد. ذات اقدس اله گوينده‌اي نيست كه به چيزي جهل ‏يا شك داشته باشد زيرا ”اِنّهُ بِكُلّ شيءٍ عليم“ است، ”بِكُلّ شَيءٍ شَهيد“ است، ”بِكُلّ ‏شَيءٍ مُحيط“ است و مانند آن. پس استعمال اين كلمات بر اساس خصوصيت گوينده آن ‏يعني خدا نيست بلكه مربوط به فعل است‎.‎
گاهي انجام فعل و شدن كاري در حد پنجاه، هفتاد و يا نود درصد است مي‌گويد ‏شما اين كارها را انجام بدهيد شايد فلان هدف تأمين شود زيرا اين پنجاه درصد، همه ‏اجزاء علت نيست بلكه بخشي از اجزاء علت است. مثلاً كسي بر اساس اصول ‏كشاورزي زمين را شُخم زده، بذر افشاني، آبياري و سمپاشي و غيره را انجام داده، اما ‏آيا مي‌شود گفت صدر در صد اين‌ها به بار مي‌نشينند؟ مسلماً جواب منفي است. اگر ‏كسي بخواهد با ديد باز در اين مورد صحبت كند مي‌گويد شايد اين بذرها به بار بنشينند ‏‏(مقام فعل) چون يك سري عوامل پيش‌بيني نشده‌اي در راه است كه امكان دارد مانع از ‏باردهي اين‌ها شود و البته ذات اقدس اله مي‌داند كداميك به بار مي‌نشيند و كدام يك ‏نمي‌نشيند ولي شدن كار را (به بار نشستن) براي ما با لَعَلّ به كار مي‌برد.‏
اينكه مي‌فرمايد روزه بگيريد ”لَعلّكُمْ تَتّقوُن“ به اين معني نيست كه خدا معاذ اللّه ‏شك دارد، بلكه او مي‌داند روزه حقيقي تقوا مي‌دهد ولي اين‌كه روزه ما آلوده به چه ‏حوادث تلخ و ناگواري شود و آيا به درجه قبولي برسد يا نه اين لعلّ مربوط به فعل ‏ماست. مطلب ديگر اين است كه در بسياري از موارد اگر به شخصي بگويند فلان كار تو، ‏صد درصد آينده شما را تأمين مي‌كند گرفتار غرور مي‌شود. براي اين‌كه غرور او را نگيرد ‏تعبير اخلاقي اين است كه به او گفته شود شايد به مقصد برسي به هر حال كلمه لَعَلّ، ‏ليت، عسي كه در قرآن كريم آمده هرگز به ساحت الهي بر نمي‌گردد.‏

( آیةالله جوادی آملی )